Түркиянын тышкы иштер министри Хакан Фидан Түркия менен Индиянын ортосундагы мамилелерди жакшыртууга чакырып, Анкаранын Пакистан менен тыгыз байланышы боюнча пикир келишпестиктер эки аймактык державанын ортосундагы кызматташтыкка тоскоол болбошу керектигин айтты.

Өткөн аптада Сингапурда өткөн 6-IISS Raffles конференциясында сүйлөгөн сөзүндө Фидан Түркия менен Индиянын ортосунда эч кандай олуттуу эки тараптуу пикир келишпестиктер жок экенин жана позитивдүү мамилени сактоо үчүн олуттуу себептер бар экенин билдирди.

Конференциядан кийинки суроо-жооп сессиясында Фидан: «Биз Индия менен эң сонун мамилелерди кургубуз келет. Биз Индия менен чек арага ээ эмеспиз жана Индия менен чечилбеген эки тараптуу маселелерибиз жок», - деди.

Фидан Түркия менен Индиянын ортосунда чыр-чатак тарыхы жок экенин, тескерисинче, «жакшы мамиле куруу үчүн бардык негиздүү себептер бар» экенин белгиледи.

Тышкы иштер министри Анкаранын Пакистан менен көп жылдык мамилеси тарыхый тилектештикке негизделгенин жана муну Жаңы Дели менен кызматташууга тоскоолдук катары кароого болбошу керектигин кошумчалады. 

Фидан: «Түркия айрым маселелер боюнча Пакистан менен жакшы мамиледе жана тарыхый тилектештикте болгон жалгыз өлкө эмес», - деп билдирди.

Түркиянын башка ири державалар менен болгон мамилелерин мисал катары келтирип, Хакан Фидан өлкөлөр пикир келишпестиктерди өз-өзүнчө чечип, жалпы кызыкчылыктар чөйрөсүндө алдыга жыла алышы керектигин белгиледи.

Түркиянын тышкы иштер министри: «Мисалы, айрым маселелер боюнча Орусия менен, айрым маселелер боюнча АКШ менен жана айрым Европа өлкөлөрү менен пикир келишпестиктерибиз бар, бирок биз бир терс маселени экинчисинен бөлө алабыз. Башкача айтканда, айрым көйгөйлөрдү четке коюп, позитивдүү күн тартиби менен уланта алабыз», - деди.

Фидан Анкара менен Жаңы Делинин ортосундагы мамилелерди ушул сыяктуу мамиле жетектеши керектигин айтып, мындай деп кошумчалады: «Менин оюмча, Түркия менен Индиянын ортосунда дал ушул нерсе жасалышы керек, анткени биз чогуу көп нерсе кыла алабыз, бири-бирибизден пайда ала алабыз жана биз бул багытта жылууга жетиштүү деңгээлде жетилгенбиз».

Индия менен Түркиянын ортосундагы мамилелер 2025-жылдын май айындагы төрт күндүк Индия-Пакистан согушунан кийин оор мезгилге кирди. Жаңы Дели Анкаранын индиялыктардын кол салууларын айыптаганына жана кризис учурунда Пакистанды колдогонуна терс реакция кылды. 

Белгилей кетүүчү нерсе, Түркия 2025-жылдын 22-апрелинде Кашмирдин Индия башкарган бөлүгүндө жайкын тургундарга багытталган террористтик чабуулду айыптаган алгачкы өлкөлөрдүн бири болгон, бул кийинчерээк согушка алып келген.

Түркиянын Тышкы иштер министрлиги ошол эле күнү жарыяланган билдирүүсүндө бул окуяны «жаман чабуул» деп мүнөздөгөн.

Бирок, 2025-жылдын 6-майында Индиянын Пакистандагы жайкын тургундарга багытталган чабуулдарынан кийин, Түркия Жаңы Делинин аракеттерин айыптап, Исламабаддын 22-апрелдеги террордук чабуулду иликтөө чакырыгын колдогон.

Дипломатиялык байланыштын кайра жанданышы

Фидан бул билдирүүлөрдү өткөн жайдагы окуялардан бери созулган чыңалуу мезгилинен кийин, эки өлкөнүн ортосунда дипломатиялык байланыштын жаңыланганынын белгилери пайда болгондон кийин жасады.

Апрель айында Индия төрт жылдан берки биринчи Индия менен Түркиянын тышкы иштер министрлеринин 12-консультациясына Түркиянын тышкы иштер министринин орун басары Беррис Экинжини Жаңы Делиге чакырды.

Мурда Сауд Арабиясында, Оманда жана БАЭде элчи болуп иштеген тажрыйбалуу индиялык дипломат Талмиз Ахмад Фидандын сөздөрү жана акыркы окуялар Анкара менен Жаңы Делинин мамилелери үчүн оң белгилер экенин айтты. 

«Эки тарап тең өткөндү артта калтырып, мамилени кантип калыбына келтирүүгө болорун көрүү ниети бар окшойт», - деди Ахмад.

Бөлүшүлгөн кызыкчылыктар

Ахмад айрым саясий пикир келишпестиктерге карабастан, Түркия менен Индиянын олуттуу орток кызыкчылыктары бар экенин жана эки тараптуу мамилелердин пайдаланылбаган потенциалы бир топ экенин айтты.

«Менимче, биз биргелешип оң жагынан көп нерсе кыла алабыз», - деди индиялык дипломат, Түркиянын инфраструктураны өнүктүрүү, өндүрүш, энергетикалык транзит жана логистика жаатындагы күчтүү жактарын белгилеп.

Ахмад: «Түркия инфраструктура тармагында маанилүү оюнчу. Ал дүйнөлүк лидерлердин катарында. Ал энергетикалык транзит жана соода коридорлорунда уникалдуу тажрыйбага ээ. Менимче, энергетика маселелери абдан маанилүү болот», - деди.

Ахмад ошондой эле Батыш Азиядагы туруксуздуктун уланып жаткан шартында Анкара менен Жаңы Делинин ортосундагы диалогдун стратегиялык маанисин баса белгилеп, «Батыш Азияда болуп жаткан окуяларга түздөн-түз таасир эткен эки ири өлкө катары Индия менен Түркия бири-бири менен сүйлөшүшү керек. Биз дайыма эле макул боло бербешибиз мүмкүн, бирок биз бири-бирибиз менен диалогдо болушубуз керек», - деди. 

Стратегиялык жана экономикалык өлчөмдөрдөн тышкары, Түркия менен Индия узак мөөнөттүү жана бекем маданий байланыштарга ээ. Акыркы жылдары индиялык туристтердин арасында барган сайын популярдуу болуп келе жаткан Түркия, айрыкча, Стамбулда жана өлкөнүн Жер Ортолук деңизинин жээк аймактарында индиялыктардын люкс үйлөнүү үлпөттөрү үчүн артыкчылыктуу.

Бул байланыштар көңүл ачуу тармагы аркылуу да бекемделди. Акыркы жылдары Түркияда тартылган айрым Болливуд чыгармалары индиялык көрүүчүлөрдү өлкөнүн пейзаждары, маданияты жана тарыхый мурастары менен тааныштырды. Ошо сыяктуу эле, түрк телесериалдары Индиянын айрым жерлеринде көрүүчүлөрдү таап, эки коомдун ортосундагы маданий тааныштыктын жогорулашына салым кошту.

Бул өз ара аракеттенүүнүн эң көрүнүктүү мисалдарынын бири Болливуд жылдызы Аамир Хандын 2017 жана 2020-жылдары Түркияга болгон сапарлары болду; бул сапарлар эки өлкөдө тең чоң көңүлдү буруп, маданий алмашуунун уланышын көрсөттү.

Көп тараптуу форумдардын ролу

Ахмад эки тараптуу мамилелерден тышкары, көп тараптуу платформалар эки өлкөнүн ортосундагы башка кызматташуу мүмкүнчүлүктөрүн да түзө аларын айтты.

БРИКС жана Шанхай кызматташтык уюму (ШКУ) сыяктуу форумдарга токтолуп, Ахмад өлкөлөр кеңири стратегиялык кызыкчылыктар дал келгенде көп учурда эки тараптуу пикир келишпестиктерди четке кага аларын белгилеп, «Ооба, көп тараптуу платформалардагы айрым өнөктөштөрдүн ортосунда пикир келишпестиктер болушу мүмкүн, бирок эгерде платформа бере турган оң салымдар ал айырмачылыктардан ашып түшсө, анда биз алдыга жыла алабыз деп ойлойм».

Ахмад Индия менен Түркиянын ортосундагы тыгыз кызматташуу эки тарапка тең пайда алып келерин; эки өлкөнүн аймактык актерлор катары кызматташуусу көп тараптуу демилгелерди жана Дүйнөлүк Түштүк менен өз ара аракеттенүүнү күчөтө аларын кошумчалады.

Фидан өз кезегинде Түркиянын Индия менен эки тараптуу көйгөйү жок экенин кайталап, Жаңы Делиден эки тараптуу мамилелерди Анкаранын Исламабад менен болгон байланыштарынын көз карашы менен гана карабоону суранды.

Түркиянын тышкы иштер министри Сингапурда: «Мен айткандай, биздин Индия менен эки тараптуу көйгөйүбүз жок жана биз Индияны бул маселени башка көз караштан чечмелебөөгө чакырабыз», - деп билдирди.

Ахмад азыркы дипломатиялык өнүгүүлөрдүн контекстинде Жаңы Делиден оң кадамдар күтүлүп жатканын айтып: «Эгер бул чындап эле болсо, Индия абдан оң жооп кайтараарын көрөсүз»,-деди.

Азырынча Анкара да, Жаңы Дели да бир нече пикир келишпестиктерге карабастан, диалог жана практикалык кызматташтык бул пикир келишпестиктердин туткунунда калбашы керектигин билдирип жаткандай. 

Фидан айткандай, эң кыйын жери - пикир келишпестиктерди «четке коюп», дүйнөнүн эки ири державасынын ортосундагы кеңири мүмкүнчүлүктөргө көңүл буруу...