Стамбул конгресс борборунда быйыл 10-жолу «Борборлошпогон дүйнө: эрежелер күчүн жоготкондо ким лидерлик кылат?» деген темада өткөрүлгөн TRT World Forum 2026 алкагында «Байланыштуулуктун жаңы геосаясаты: деңиз жолдору, стратегиялык тар жерлер жана коридорлор» аттуу сессия өттү.
TRT World телеканалынын алып баруучусу Аднан Наваз модераторлук кылган панелдик талкууга Сауд Арабиясы Король Файсал атындагы изилдөө жана ислам таануу борборунун төрагасы принц Турки Аль-Фейсал, Техас A&M университетинин окутуучусу, профессор Жан-Поль Родриг, Бириккен Улуттар Уюмунун Батыш Азия боюнча Экономикалык жана социалдык комиссиясынын (ESCWA) Климаттын өзгөрүшү жана жаратылыш ресурстарын туруктуу пайдалануу кластеринин Энергетика бөлүмүнүн башчысы Радиа Седауи, Эл аралык автомобиль транспорту союзунун (IRU) TIR жана транзиттик кызматтар боюнча директору Татьяна Рей-Белле жана Президенттин Коопсуздук жана тышкы саясат кеңешинин мүчөсү, профессор Кылыч Бугра Канат баяндамачы катары катышты.
Король Файсал атындагы изилдөө жана ислам таануу борборунун төрагасы ханзаада Турки Аль-Файсал сөзүндө Жакынкы Чыгышта уланып жаткан чыр-чатактар аймактык туруктуулук үчүн олуттуу көйгөйлөрдү жаратып жатканын билдирди.
Йемен, Ливан, Сирия жана Ирактагы окуяларга токтолгон Аль-Файсал аймактагы көйгөйлөрдү чечүүдө дипломатиялык аракеттердин маанисин баса белгиледи.
Аскердик кийлигишүүлөр узак мөөнөттүү тынчтыкты орнотууда майнапсыз болгонун белгилеген Аль-Файсал чыр-чатактарды токтотуу үчүн диалогго жана дипломатияга артыкчылык берилиши керектигин айтты.
Файсал Түркия жана Мекке келишиминин тараптары аймактагы көйгөйлөрдү дипломатиялык жол менен чечүүгө аракет кылып жатканын белгиледи.
Энергия чыгымдары жана жеткирүү чынжырындагы тобокелдиктер
БУУнун Батыш Азия боюнча экономикалык жана социалдык комиссиясынын (ESCWA) Климаттын өзгөрүшү жана туруктуулук кластеринин Энергетика бөлүмүнүн башчысы Радия Седауи энергия чыгымдарынын өсүшү жеткирүү чынжырларына жана инфляцияга таасирин тийгизип жатканын билдирди.
Энергиянын кымбатташы Япония менен Түштүк Кореяга өзгөчө таасир этерин белгилеп, бул өлкөлөрдүн өндүрүш тармактарына жана экономикасына кошумча кысым жаратып жатканын айтты.
Ошондой эле Кытай 2008-жылдан бери энергия менен камсыздоо булактарын диверсификациялоо боюнча кадамдарды жасап, Россия, Латын Америкасы жана Африка менен жеткирүү байланыштарын өнүктүрүп жатканын белгиледи.
Седауи энергия булактарын жана жеткирүү жолдорун диверсификациялоо туруктуу энергия менен камсыздоону камсыз кылууда маанилүү экенин баса белгиледи.
Виза жана чек арадан өтүү маселелери эл аралык транспортто көйгөйлөрдү жаратууда
Эл аралык автомобиль транспорту биримдигинин (IRU) TIR жана транзиттик кызматтар боюнча директору Татьяна Рей-Белле 79 мүчө өлкөнү бириктирген TIR системасы эл аралык ташууларда чек арадан өтүү жол-жоболорун жеңилдетүүгө багытталганын билдирди.
Рей-Белле эл аралык жүк ташууларды аткарган айдоочулар чек арадан өтүүдө виза алуу жол-жоболоруна жана көпкө күтүү убактысына туш болуп жатканын белгиледи. Ал айдоочулар үчүн узак мөөнөттүү жана көп жолку визаларды камтыган тездетилген жол-жоболорду киргизүү зарылдыгын айтты.
Ошондой эле айдоочулар айрым учурларда чек арадан өтүү үчүн жумалап күтүүгө аргасыз болорун белгилеген Рей-Белле эл аралык транспортту жеңилдетүүгө багытталган жалпы макулдашуулардын маанисин баса белгиледи.
Ормуз кысыгына альтернативдүү жолдорду издөө күчөп баратат
Техас A&M университетинин окутуучусу, профессор Жан-Поль Родриг геосаясий кырдаал дүйнөлүк жеткирүү чынжырларын өзгөртүп, компанияларды альтернативдүү транспорттук каттамдарды издөөгө мажбурлап жатканын билдирди.
Ал деңиз транспортундагы маршруттарды тандоо өлкөлөрдүн геосаясий абалына жараша өзгөрүп турарын белгиледи. Ошондой эле айрым компаниялар жүктөрдү башка транспортко кайра жүктөөнү тандаса, башкалары автомобиль, темир жол жана куур транспортуна өтүп жатканын айтты.
Родриг жакынкы жылдары Ормуз кысыгын пайдаланбастан жүк ташууга мүмкүндүк берген кургактык каттамдарына ири инвестициялар салынышы күтүлүп жатканын кошумчалады.
