Президент Эрдоган 2005-жылы премьер-министр болуп турган кезинде БУУнун Башкы ассамблеясынын 60 - жыйынында биринчи жолу сөз сүйлөп, уюмду демократиялуу, ачык-айкын жана бардык мүчө мамлекеттердин жалпы эркин чагылдыра турган түзүлүшкө ээ болушу керектигин белгилеген.
Эрдоган Башкы ассамблеядагы сөзүндө БУУ өзүн жаңылап, демократиялуу жана ачык-айкын, бардык мүчөлөрдүн жалпы эркин чагылдырган, эл аралык талаш-тартыштарды чечкен жана дүйнөлүк тынчтыктын кепилдиги катары иштеген активдүү жана чечкиндүү уюмга айланышы керектигин белгилеген.
Эрдоган өз сөзүндө терроризмге каршы күрөшкө көңүл буруп : "Дүйнөнүн кайсы бурчунда болбосун жасалган ар кандай террордук акт баарыбызды бутага алган адамзатка каршы кылмыш болуп саналат. Мен чек араны билбеген терроризмди айыптайм жана терроризмдин кесепеттерин жеке өз башынан өткөргөн өлкөнүн премьер-министри катары, бүткүл адамзатка карата болгон бул коркунучка каршы күрөшүүдө тилектештикке жана натыйжалуу кызматташууга чакырыгымды кайталайм",- деди.
Ошол күндөн бери анын сүйлөгөн сөздөрү Түркиянын тышкы саясатынын эволюциясын жана глобалдык маселелерге болгон көз карашын чагылдырган тарыхый архивди түзүүдө.
2009-жылы БУУнун Башкы ассамблеясынын 64 - жыйынында Эрдоган БУУнун түзүмүн реформалоо зарылдыгын белгилеген.
Адилеттүү жана инклюзивдүү глобалдык тартипти түзүү үчүн БУУнун натыйжалуулугун жогорулатуу зарылдыгын белгилеген Эрдоган өкүлчүлүгү күчөтүлгөн, демократиялуу, ачык-айкын, адилеттүү жана натыйжалуу БУУ дүйнөлүк тынчтык менен туруктуулукка дагы көп салым кошо аларын билдирди.
Ал БУУ климаттын өзгөрүшү, туруктуу өнүгүү, жакырчылык менен күрөшүү, гендердик теңчилик жана адам укуктарын коргоо сыяктуу маселелерде натыйжалуу иштеши керектигин белгилеп, бул багыттагы реформаларды толук колдой турганын айтты. Эрдоган БУУ системасындагы реформа Коопсуздук Кеңешин реформалоону да камтымайынча толук ишке ашты деп эсептөөгө болбой турганын белгиледи.
Эрдоган 2011-жылы БУУнун Башкы ассамблеясынын 66 -жыйынында Сирия, Ливия, Сомали жана Палестинадагы кырдаалга токтолуп, Азербайжандын аймактарында көп жылдардан бери уланып келген оккупациялоону токтотуу зарылдыгын белгилеген.
Карабах маселесин чечүү зарылдыгын айтып: «Карабах маселесинин чечилбей калышы эч качан кабыл алынбайт. Эл аралык маселелер гангренага айланбастан чечүүнүн жолдорун табуу — баарыбыздын саясий жана ахлактык жоопкерчилигибиз», — деген.
"Дүйнө бештен чоң" жана глобалдык ойгонуу
Эрдоган БУУнун тарыхындагы эң маанилүү билдирүүлөрүнүн бири 2014-жылы "Дүйнө бештен чоң" деген сөзү болгон. БУУнун Коопсуздук Кеңешинин беш туруктуу мүчөсүнүн каалоосуна баш ийген глобалдык система Палестина жана Сириядагыдай кризистерде натыйжасыз экенин баса белгилеген Эрдоган бул билдирүү менен эл аралык коомдук чөйрөдө "глобалдык реформа" боюнча талкууларды баштаган лидерге айланган.
Президент Эрдоган БУУну реформалоонун зарылдыгын "Дүйнө бештен чоң" деген сөз менен билдирип: "Дагы көп кечиктирбестен, дагы көп бейкүнөө адамдар каза болбостон, дүйнөлүк абийир жараланбастан Бириккен Улуттар Уюму бул көйгөйлөрдүн артында өз ордун табышы керек. Мен дүйнө бештен чоң экенин баса белгилегим келет. Бириккен Улуттар Уюмунун Коопсуздук Кеңешинин беш туруктуу мүчөсү Бириккен Улуттар Уюмун глобалдык реалдуулукка туура келбеген жол менен натыйжасыз кылып жатканы дүйнөлүк абийир үчүн кабыл алынгыс. Көрүп тургандай, бардык чечимдер бир өлкөнүн колунда. Эгер алар "жок" десе, анда ал жок; эгер алар "ооба" дешсе, анда аны ишке ашырууга болот. Палестинада бир нече айдын ичинде 2000ден ашык бейкүнөө адам кыргынга учурап, Бириккен Улуттар Уюму күтүлгөн чечимди чыгара алган жок. Сирияда төрт жылда 200 миңден ашык адам өлтүрүлүп, дээрлик 9 миллион адам жер которгонго аргасыз болуп, Бириккен Улуттар Уюму дагы бир жолу натыйжалуу чечимдерди сунуштай алган жок",- деген.
Терроризм жана ФЕТӨ менен күрөшүүдө чечүүчү билдирүүлөр
2016-жылы, 15-июлдагы төңкөрүш аракетинен көп өтпөй, президент Эрдоган БУУнун Башкы ассамблеясынын 71 -жыйынында дүйнөнү ФЕТӨ жөнүндө эскерткен. Ал: "Бул жаңы муундагы террордук уюм Түркия үчүн гана эмес, ал иштеген 170 өлкөнүн бардыгы үчүн улуттук коопсуздукка коркунуч келтирет", - деп айтып, дос өлкөлөргө бул түзүмгө каршы сактык чараларын көрүшү керектигин эскерткен. Кийинки жылдары ал ДЕАШ жана ПКК сыяктуу уюмдарга каршы күрөштү дүйнөлүк күн тартибине алып чыгып, Түркиянын терроризмге каршы күрөшүнүн глобалдык тынчтык үчүн маанисин баса белгилеген.
2018-жылы БУУнун Башкы ассамблеясынын 73 -жыйынында президент Эрдоган БУУну сынга алып, Палестина маселесин көтөргөн.
Эрдоган: "Бириккен Улуттар Уюму адамзаттын тынчтык жана гүлдөп-өнүгүү боюнча күтүүлөрүн канааттандыруудан алыстап кеткени да чындык", - деп билдирип, БУУнун Коопсуздук Кеңеши вето укугу менен 5 мүчөнүн гана кызыкчылыктарына кызмат кылган, дүйнөнүн башка бөлүктөрүндөгү адилетсиздиктерди жөн гана карап турган түзүмгө айланганын кошумчалаган.
Жалганчылык жана адилеттик үчүн үн: Айлян ымыркайы жана Палестина
2019‑жылы мыйзамсыз миграция кризисин «Айлян ымыркайынын» сүрөтү аркылуу дүйнөлүк лидерлердин эсине терең салып, 2023 жана 2024‑жылдары болсо Израилдин Палестинага жасаган чабуулдарына көңүл бурду. Мугла провинциясынын Бодрум районунда жээкке чыккан кичинекей денеси менен белгилүү болгон Айлян ымыркайынын сүрөтүн көрсөтүп, Эрдоган: “Дүйнө өмүрүн сактап калууга чыккан адамдардын саякаты Ак-Oен деңизинин кара толкундарында же чек аралардагы торлордун алдында аяктаган миллиондогон жоголгон адамдарды өтө тез унутту. Айрыкча көрүп тургандай, Айлян ымыркайын дүйнө өтө тез унутту. Эсиңерде болсун, бир күнү мындай кырдаал сиздердин да башыңыздарга келип калышы мүмкүн. Анткени Айлян ымыркайлары бир да эмес, миңдер, миллиондор. Биз муну алдын алуу үчүн чара көрүшүбүз керек” деди.
Эрдоган залдан Израилдин жылдар менен кеңейген картасын көрсөтүп, эл аралык укуктун тебеленишине каршы чыкты жана Палестина маселесине төмөнкүчө баа берди: “Мен кызыгам, бул Израил кайсы жерде башталат? Бул Израилдин аймагы эмне үчүн кайсы даяндарды камтыйт? 1947‑жылы Израил кайда болгон? Андан кийин 1949, 1967‑жылдары кайда болду жана азыр Израил кайда? 1947‑жылы жер дээрлик толугу менен Палестина эле. 1947‑жылы бөлүштүрүү планы бар жана Палестина кыскарып, Израил өсүп жатат. 1967‑жылы менен 1949‑жылдарды салыштырып көрсөк Израил өсүп, Палестина кичирейүүдө. Азыркы абал мындай: демейде Палестина дээрлик жок болуп, анын басымдуу бөлүгү Израилга айланган... Израил токтойбу? Жок, токтой элек. Израил эми калганын да алууга умтулууда. Анда Бириккен Улуттар Уюмунун, Коопсуздук Кеңешинин Израил боюнча кабыл алган көптөгөн резолюциялары бар — бул чечимдер аткарылып жатабы? Жок, жок. Эмне үчүн БУУ керек болууда? Эгер бул чатырдын алдында биз кабыл алган чечимдер натыйжа бере албай жатса, адилеттик кайда топтолуп калмак? Мына ушул жердеги көйгөй.”
Эзилгендердин үнү жана адилеттүүлүк: Айлан ымыркай жана Палестина
2019-жылы "Айлан ымыркай" сүрөтү менен дүйнө лидерлеринин аң-сезимине мыйзамсыз миграция кризисин сиңирген Эрдоган 2023 жана 2024-жылдары Израилдин Палестинага жасаган кол салууларына көңүл бурган.
Мугланын Бодрум шаарында кичинекей денеси жээкке чыгып, мыйзамсыз миграциянын символуна айланган Айландын сүрөтүн көрсөткөн Эрдоган: «Тилекке каршы, дүйнө миллиондогон бейкүнөө адамдардын өмүрүн сактап калуу үчүн Жер Ортолук деңизинин караңгы сууларында же чек аралардагы тикенектүү зым тосмолордун алдында өмүрү кыйылганын унутуп койду. Айрыкча, көрүп турганыңыздардай, дүйнө Айланды тез эле унутту. Бир күнү сиз да ушундай кырдаалга туш болушуңуз мүмкүн экенин унутпаңыз. Анткени Айлан гана эмес, миңдеген, миллиондогон Айлан бар. Биз буга каршы бардык зарыл чараларды көрүшүбүз керек», — деди.
Эрдоган трибунадан Израилдин жылдар бою жасаган иш-аракеттерин чагылдырган экспансионисттик картасын көрсөтүп, эл аралык укуктун бузулушуна каршы чыгып, Палестина маселесине токтолгон.
Чечимге багытталган дипломатия: Кара деңиз дан коридору
Эрдоган өзүн сынчы катары гана эмес, чечимге багытталган лидер катары да көрсөттү. Россия-Украина согушу учурунда ал Стамбул келишими аркылуу түзүлгөн Кара деңиз дан коридорун БУУнун трибунасынан "акыркы жылдардагы БУУнун эң чоң жетишкендиги" деп мүнөздөдү. Бул кадам Түркиянын кризисти чечүүдөгү ортомчу катары ролун бекемдеди, бул процесс дүйнө тарабынан таанылды.
БУУну Түндүк Кипр Түрк Республикасынын көз карандысыздыгын таанууга чакырабыз"
Президент Эрдоган БУУга карата сын-пикирлерин БУУнун Башкы ассамблеясынын 78 - жыйынында да улантты. Терроризмге каршы күрөшүү, исламофобия жана расизм сыяктуу маселелер боюнча билдирүүлөрдү бөлүшкөн Эрдоган Россия-Украина согушуна, Палестина маселесине жана Чыгыш Жер Ортолук деңизиндеги окуяларга да токтолду.
Израилдин чабуулдарына каршы турууга чакырык
Президент Эрдоган 2024-жылдын 24-сентябрында БУУнун Башкы ассамблеясынын 79 - жыйынында 14-жолу сөз сүйлөдү.
Эл аралык коомчулукту Израилдин чабуулдарына каршы турууга чакырган Эрдоган: «Палестинаны тааныбаган башка мамлекеттерди бул оор мезгилде тарыхтын туура тарабында туруп, Палестина мамлекетин мүмкүн болушунча тезирээк таанууга чакырам. 1967-жылдагы чек араларга негизделген, борбору Чыгыш Кудс болгон көз карандысыз, эгемендүү жана географиялык жактан интеграцияланган Палестина мамлекетин түзүү мындан ары кечеңдетилбейт. Гитлерди 70 жыл мурун адамзаттын альянсы токтоткондой эле, Нетаньяху жана анын кылмыштуу тармагын да адамзаттын альянсы токтотушу керек», - деди.
БУУнун түзүмүн сынга алган Эрдоган: «Акыркы жылдары Бириккен Улуттар Уюму өзүнүн негиздөөчү миссиясын аткара албай жатканын көрүп жатабыз. Барган сайын иштебей турган, оор жана активдүү эмес түзүмгө айланып баратат. «Дүйнө бештен чоң» деген ураан менен чагылдырылган баалуулуктарга бүгүнкү күндө мурдагыдан да көбүрөөк муктажбыз», - деди.
Президент Эрдогандын БУУнун Башкы ассамблеясынын 79 - жыйынында эл аралык коомчулукту Газа боюнча чара көрүүгө чакырган сөзү чет элдик басма сөздө кеңири чагылдырылды.
Көңүлдөр кайрадан президент Эрдогандын сөзүнө бурулду
Кипр маселесинен тартып Чыгыш Жер Ортолук деңизине, исламофобиядан баштап климаттык кризиске чейин БУУнун күн тартибине көптөгөн маселелерди алып келген Эрдоган 22-сентябрдагы кайрылуусунда да дүйнө өтүп жаткан морт процесстерге карата сунуштаган чечимдерди бөлүшөт.
2005-жылдан бери уланып келе жаткан реформачыл багытын азыркы жаңы глобалдык коркунучтар менен айкалыштырары күтүлүп жаткан президент Эрдогандын сөзү, эл аралык дипломатия чөйрөлөрүндө кылдаттык менен байкалат.
Эрдоган БУУнун Башкы ассамблеясына катышуу үчүн ишке ашыра турган Нью-Йоркко сапарында жалпы талкуулардан тышкары, дүйнө лидерлери менен эки тараптуу маанилүү жолугушууларды да өткө
