Акыркы жылдардагы эң маанилүү келишимдердин бирине Меккеде кол коюлду... Түркия, Пакистан жана Сауд Арабиясынын ортосунда коргонуу союздаштыгына кол коюлду. «Коргонуу» деген аталыш башында аскердик маселелерди эске салганы менен, бул кызматташтык чындыгында абдан кеңири географиялык аймакта өтө маанилүү натыйжаларды бере алат.
Албетте, биз көңүл бурушубуз керек болгон негизги жагдайлардын бири - үч өлкөнүн ар биринин өзүнө гана тиешелүү өзгөчөлүктөрү бар.
Түркия үчилтиктин арасында коргонуу өнөр жайы, жаңы муундагы согуш доктриналары жана «эмне кылуу керектигин жана кантип кылуу керектигин билүү» жөндөмү жагынан айырмаланып турат.
Сауд Арабиясы үчилтиктин каржылык жактан эң күчтүү мүчөсү. Анын олуттуу каржылык ресурстары Мекке администрациясы катышкан долбоорлорду «тездетүү» үчүн абдан маанилүү.
Пакистан - ислам дүйнөсүнүн ядролук энергияга ээ болгон жалгыз мүчөсү. Ошондой эле, ал 250 миллиондон ашык калкы бар союздагы эң көп калкы бар өлкө.
Мекке келишиминен эмнени түшүнүшүбүз керек?
Бул суроого жооп берүүдөн мурун, учурдагы кырдаалды жакшы түшүнүү керек. Орусия менен Украинанын ортосундагы согуштан улам Европа Экинчи Дүйнөлүк согуштан берки эң коогалаңдуу мезгилдердин бирин башынан кечирүүдө. Европа Биримдигинин келечеги белгисиз.
Израилдин Жакынкы Чыгышты тозокко айландырууга багытталган экспансионисттик менталитети жана Ирандын отту Перс булуңуна жайылтышы сыяктуу учурдагы окуялар жакшы белгилүү.
Башка жагынан алганда, Азия-Тынч океан аймагында чыңалуу күчөп баратат. Кытайдын Тайвань менен болгон күрөшү жана АКШнын Кытайга каршы конкреттүү кадамдарды жасоого ынтызарлыгы процессти ого бетер татаалдаштырууда. Регионалдык чыр-чатактар, миграциялар, салттуу согуштар, киберчабуулдар жана гибриддик коркунучтар, балким, мурдагыдан да күчөп баратат.
Акыры, ар бир адам бул жаңы доорго ыңгайлашууга, өз позициясын бекемдөөгө жана берилгендигин билдирүүгө аракет кылып жатат. Түркия, Сауд Арабиясы жана Пакистандын ортосунда кол коюла турган келишим ушул учурда олуттуу мааниге ээ болот.
Үч өлкөнүн кол тамгалары абдан кеңири географиялык аймакка таасир этет
Нежметтин Эрбакан университетинин доценти Гөкхан Чынкаранын айтымында, үч өлкөнүн ортосунда кол коюлган союздаштык келишиминин эң маанилүү натыйжаларынын бири «биргелешкен кызматташуулар» аркылуу болот.
Ал Сауд Арабиясы бул жагынан каржылык күчү менен айырмалана аларын жана өзгөчө аскердик долбоорлордо абдан олуттуу ылдамдатуулар болушу мүмкүн экенин айтат. Анкаранын коргонуу өнөр жайындагы алдыңкы позициясы бул жагынан абдан баалуу. Чынкара кээ бир маанилүү долбоорлордо тезирээк өнүгүү процессин баштан өткөрүүгө болорун айтат.
Албетте, Мекке администрациясынын жалгыз өзгөчөлүгү анын каржылык күчү эмес. Чынкара ошондой эле Сауд Арабиясы АКШ үчүн аймактагы эң стратегиялык өнөктөш экенин баса белгилейт.
Пакистан үчүн ачкан кашаанын ичинде ал, албетте, алгач ядролук энергияга кайрылат. Бирок, ал Исламабад администрациясы да, айрыкча аба күчтөрү жагынан абдан жакшы абалда экенин айтат.
Чынкара Түркиянын Сирия, Ирак жана Чыгыш Жер Ортолук деңизи сыяктуу жакынкы аймактардагы таасирин, Сауд Арабиясынын Перс булуңу жана Жакынкы Чыгыш өлкөлөрүнө болгон күчүн жана Пакистандын өз аймагындагы үстөмдүк кылган ролун бирге карап чыгуу керектигин баса белгилейт. Албетте, ал бул үч өлкөнүн кол тамгалары абдан кеңири таасирге ээ болорун кошумчалайт.
Бул жерде Чынкара кашааны ачып: «Келечекте ар кандай өлкөлөр, айрыкча Египет жана Катар бул альянска кошулууну каалашы мүмкүн. Айрыкча Иран менен Йемен маселелери ушунчалык курч жана оор болгондуктан... Эгерде үчилтик союздаштыгы Йемен боюнча конкреттүү кадам таштаса, мени таң калтырбайт», - дейт.
АКШ менен Израиль Мекке келишимине кандай мамиле кылышат?
Мекке келишимине байланыштуу дагы бир эске алынуучу жагдай - АКШ менен Израиль бул жаңы процесске кандай реакция кылышат...
Гөкхан Чынкара алгач АКШ тарабына кайрылат. Ал Вашингтон администрациясынын Түркия менен абдан жылуу жана натыйжалуу мамилеси бар экенин айтат. Ал ошондой эле алардын Сауд Арабиясына абдан жакын экенин баса белгилейт. Мындан тышкары, ал АКШ Израилдин агрессиясынан улам башка аймактарга көңүл бура албай жатканын кошумчалайт.
Чынкара Түркия, Пакистан жана Сауд Арабиясынын ортосундагы кол коюулар оң кабыл алынып, ал тургай АКШ тарабынан колдоого алынат деген ойду бөлүшөт. Андан тышкары, ал жаңы үчтүк союздаштыгы Иранга да кандайдыр бир таасир тийгизиши мүмкүн экенин, бул дагы АКШга пайда алып келерин белгилейт.
Бирок, геноциддик Израиль, балким, Мекке келишиминин эң чоң утулгандарынын бири... Тель-Авив администрациясы, албетте, зарыл болгон учурда блок катары иш алып бара турган үч өлкөнү көргөнүнө нааразы болот.
Гөкхан Чынкара Израиль муну ички саясатта «бизге каршы альянс түзүлүп жатат» деген аргумент катары колдоно аларын белгилейт. Бирок, ал Израиль оппозициясы мунун алдын алуу үчүн жаңы баяндоолорду да иштеп чыгаарын айтат, анткени алар дагы азыр башка өлкөлөр менен келишимдерди кандайдыр бир жол менен ишке ашыруу керек деп эсептешет.
Акырында, Чынкара союздаштык негизинен аскердик өнүгүүлөр аркылуу талкууланса да, ал диалог үчүн абдан олуттуу күч болорун жана экономикалык өнүгүү, аймактык тынчтык жана ар тараптуу кызматташтык сыяктуу тармактарда стратегиялык натыйжаларга жетише аларын баса белгилейт.
